یکی از مهمترین موضوعاتی که در طراحی ابزارهای مالی باید در نظر داشت، بحث نیازسنجی و انجام مطالعات دقیق اولیه برای برآورد تقاضای مؤثر ابزارهاست.

مدیرعامل تامین سرمایه امین به پایگاه اطلاع رسانی بازار سرمایه (سنا)، در خصوص وضعیت ابزارهای مالی در بازار سرمایه گفت: اگرچه معرفی انواع مختلف صکوک برای تأمین مالی شرکت‌ها، راه‌اندازی قرارداد آتی سکه و سهام و تنوع‌بخشی به ابزارهای سرمایه‌گذاری جمعی از طریق معرفی صندوق‌های قابل ‌معامله در بورس، صندوق‌های زمین‌و‌ساختمان و اخیراً صندوق‌های پروژه همگی گام‌های مثبتی است که طی این چند سال اخیر برداشته شده است، اما همچنان کاستی‌های متعددی در حوزه‌های مختلف تأمین مالی و پوشش ریسک داریم.

علی سنگینیان با اشاره به اینکه بورس ایران در بین بورس‌های منطقه از قدمت بیشتری برخوردار است، ابراز داشت: اما هنوز نتوانسته‌ایم از طریق ابزارهایی مانند قراردادهای آتی و فروش استقراضی، بازار سرمایه کشور را دوطرفه کنیم، به‌طوری‌که امکان کسب سود در هر دو بازار افزایشی و کاهشی فراهم شود.

وی ادامه داد: در بازارهای دوطرفه، کیفیت قیمت‌های کشف‌شده در بورس، بیشتر است و وجود این ابزارها از رفتارهای توده‌ای نیز در بازار می‌کاهد. بازار آتی سهام از عمق کافی برخوردار نیست و در معرفی مشتقات مبتنی بر سهام، فاصله زیادی با بازارهای توسعه‌یافته داریم.

مدیرعامل تامین سرمایه امین خاطرنشان کرد: در حوزه مدیریت ریسک نرخ ارز هنوز به این وفاق‌جمعی نرسیده‌ایم که وجود بازار آتی ارز یکی از ابزارهای پایه‌ای همه بورس‌ها برای پوشش ریسک فعالان اقتصادی و یکی از ملزومات جذب سرمایه‌گذاری خارجی است.

سنگینیان ابراز داشت: وجود بازاری برای نقل ‌و ‌انتقال ریسک اعتباری از طریق قراردادهای معاوضه اعتبار نیز از ملزومات اقتصاد درگیر بحران اعتبار فعلی است که باز هم در این حوزه تاکنون هیچ اقدام خاصی انجام نشده است.

وی با اشاره به اینکه در حوزه ابزارهای سرمایه‌گذاری جمعی از وجود ابزارهای جذابی مانند صندوق‌های کالا، طلا و ارز، صندوق‌های املاک‌ و مستغلات و نیز صندوق‌های سرمایه‌گذاری خصوصی و مخاطره‌آمیز بی‌نصیب هستیم، تصریح کرد: در حوزه ابزارهای شاخصی، هنوز ابزار مناسبی در اختیار نداریم تا پاسخگوی نیاز سرمایه‌گذارانی باشیم که قصد پیروی از شاخص بازار را دارند. در حوزه اوراق‌بهادارسازی دارایی‌ها نیز به‌رغم اینکه شرایط فعلی بازار مسکن ایجاب می‌کند راه‌اندازی بازار ثانویه وام‌های رهنی در دستور کار قرار گیرد، اما به‌نظر نمی‌رسد در این حوزه نیز اقدامات جدی در حال انجام باشد.

مدیرعامل تامین سرمایه امین گفت: در حوزه تأمین مالی نیز، همواره تلاش شده است ریسک نکول را از ابزارهای تأمین مالی‌مان به‌طور کامل حذف کنیم که در نهایت منجر به وجود مجموعه‌ای از ابزارهای بدهی با نرخ و کارکرد تقریباً یکسان شده است. اگرچه در این حوزه امیدواریم راه‌اندازی مؤسسات رتبه‌بندی اعتباری در نهایت این کاستی را برطرف کند و شاهد انتشار اوراق بدهی با نرخ‌های کاملاً متفاوت باشیم.

وی با بیان اینکه باید در نظر داشت در هر بازار سرمایه‌گذاران مختلف با درجات ریسک‌پذیری مختلف وجود دارند، اظهار داشت: هر کدام از این گروه ها تمایل به استفاده از ابزارهایی دارند که متناسب با نیاز و خواسته‌‌شان باشد. بازار سرمایه کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نیست.

سنگینیان تاکید کرد: تلاش‌های انجام‌گرفته طی سال‌های اخیر قابل‌تقدیر است، به‌عنوان مثال انتشار اسناد خزانه، اقدام مثبتی بود و می‌تواند بستر لازم برای راه‌اندازی بازار بدهی در کشور را فراهم کند، اما همچنان فاصله‌مان با بورس‌های جهانی زیاد است.

مدیرعامل تامین سرمایه امین افزود: از طرف دیگر، ناآشنایی بسیاری از سرمایه‌گذاران و سرمایه‌پذیران با کارکرد ابزارهای مدرن نیز یکی از چالش‌های بازار سرمایه کشور است. بسیاری از متقاضیان خدمات مالی در کشور از کاربرد و نحوه بهره‌گیری از ابزارهای موجود در بازار سرمایه کشور بی‌اطلاع هستند. از طرف دیگر، فراموش نشود بازار سرمایه کشور همواره با رقیب کهنه‌کار خود یعنی بازار پول دست‌وپنجه نرم می‌کند که نقش‌آفرینی بازار سرمایه را در صحنه اقتصاد کشور دشوارتر می‌کند.

 

عدم‌تناسب عملکرد برخی از ابزارهای مالی موجود با ماهیت طراحی آنها

وی با اشاره به اینکه نکته حائز اهمیت دیگر در مورد وضعیت ابزارهای موجود، عدم‌تناسب عملکرد برخی از ابزارهای مالی موجود با ماهیت طراحی آنها است، تصریح کرد: یازده نوع صکوک داریم که هر کدام با توجه به ماهیت خود برای تأمین مالی پروژه‌های مختلف تعریف می‌شوند، اما در شرایط فعلی با تغییراتی که در سازوکار اصلی بعضی از این اوراق به منظور پوشش ریسک سرمایه‌گذاران اعمال شده است (مانند پرداخت‌های دوره‌ای)، بسیاری از آنها عملکرد مشابهی نسبت به هم دارند و در حقیقت تنها تفاوت در عنوان آنها دیده می‌شود. باید توجه داشت که اتفاقاً ماهیت برخی از این اوراق ریسک‌ بالا در قبال بازدهی بیشتر است.

 

وی در پاسخ به این سوال که چه راهکارهایی برای عمق بخشی به ابزارها و افزایش حجم و ارزش آنها پیشنهاد می کنید، گفت: یکی از مهمترین موضوعاتی که در طراحی ابزارهای مالی باید در نظر داشت، بحث نیازسنجی و انجام مطالعات دقیق اولیه برای برآورد تقاضای مؤثر ابزارهاست. پیش از معرفی ابزار جدید به بازار سرمایه کشور، باید گروهی از افراد خبره و تحلیلگران حرفه‌ای با صرف زمان و دقت کافی به بررسی موشکافانه راه‌اندازی و نحوه استقبال سرمایه‌گذاران از این ابزار مالی بپردازند.

سنگینینان ادامه داد: آنچه مسلم است شرط لازم هر عرضه‌ای، وجود تقاضا برای آن است و قطعاً باید برای آن برنامه‌ریزی‌های دقیقی از پیش ‌تعیین‌ شده باشد. با توجه به زمانبر و هزینه‌بر بودن فرآیند معرفی ابزارهای مالی و از آن مهمتر با توجه به حساسیت و شکنندگی بازار سرمایه ما طی سال‌های اخیر که انجام هرگونه اقدام سهل‌انگارانه‌ای ممکن است پیامدهای جبران‌ناپذیری به بار داشته باشد، باید توجه ویژه‌ای به مقوله مطالعات و نیازسنجی داشت.

مدیرعامل تامین سرمایه امین تاکید کرد: باید با آگاهی از نیاز واقعی بخش‌های مختلف اقتصاد و صنعت کشور، ابزارهای مناسب تأمین مالی و مدیریت ریسک را معرفی کرد.

وی تصریح کرد: مقوله مهم دیگر، وجود انعطاف‌پذیری در طراحی ابزارهای مالی است. در شرایطی که از معرفی بسیاری از ابزارهای مالی کشور مدت زیادی نمی‌گذرد و در واقع همگی تجربیات جدیدی هستند که به مرحله اجرا گذاشته شده‌اند، این واقعیت را باید پذیرفت که لزوماً همه الگوهای اولیه پیشنهادی، طرح بهینه اجرایی نیستند. باید با کسب تجربه طی زمان و حتی در صورت تغییر نگرش متقاضیان ابزارها، بتوان ابزارهای تعریف‌شده را ساختاردهی مجدد کرد، به‌گونه‌ای که بیشتر مورد استقبال قرار گیرند.

به اعتقاد سنگینیان، انجام مطالعات میدانی آسیب‌شناسی ابزارها توسط سازمان بورس و شرکت بورس، راهکار مفیدی است که می‌تواند به افزایش حجم معاملات ابزارهای فعلی کمک کند. در کنار همه این عوامل، باید موضوع بازاریابی را به شدت جدی بگیریم. باید با بکارگیری راهبردهای مناسب بازاریابی، سطح آگاهی افراد را نسبت به خدمات بازار سرمایه و ابزارهای مالی موجود در این بازار ارتقا دهیم.

وی در ادامه گفت و گوی خود با پایگاه اطلاع رسانی بازار سرمایه (سنا)، در خصوص روش ها و ابزارهای کاهش ریسک‌های غیرسیستماتیک؛ خاطرنشان کرد: ماه‌ها است که بازار سرمایه کشور در شرایطی رکودی بسر می‌برد که در مقاطعی از آن نیز روند نزولی شدیدی را تجربه کرده بود. فارغ از بحث ریشه‌یابی علت وقوع این موضوع، نکته قابل توجه این است که وجود ابزارهای مالی متنوع، مانع از بروز چنین شرایطی در بازار سرمایه می شود.

این کارشناس بازار سرمایه افزود: فقدان ابزارهای مدیریت ریسک متنوع در بازار سرمایه کشور ما کاملاً ملموس است. یکی از ابزارهای کارآمد مدیریت ریسک که می‌تواند در شرایط چالشی و بحرانی کمک شایانی به بازار کند، فروش استقراضی سهام است. قطعاً به این سازوکارها برای پاسخگویی به نیاز سرمایه‌گذاران بدبین بازار نیاز داریم تا با برقراری تعادل بین دیدگاه سرمایه‌گذاران خوش‌بین و بدبین، شرایطی را برای ایجاد یک بازار دوطرفه فراهم کرد که در آن احتمال کسب سود در بازار افزایشی و کاهشی به یک میزان است.

وی ادامه داد: مشتقات مبتنی بر سهام مانند قرارداد آتی و اختیار معامله سهام از پایه‌ای‌ترین ابزارهای موجود در ادبیات مالی هستند که سابقه معرفی آنها نیز به دهه 70 بازمی‌گردد. به‌‌رغم تلاش‌های انجام‌شده در زمینه انتشار این نوع از ابزارها، اما متأسفانه تاکنون با اقبال چندانی روبرو نبوده‌اند. در حال حاضر نمادهای معاملاتی قراردادهای آتی مبتنی بر سهام چند شرکت در بازار آتی تعریف شده‌اند، اما حجم معاملات آنها بسیار اندک است. به‌رغم گذشت چند سال از تصویب دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معامله سهام، به‌دلیل عدم‌پیاده‌سازی کامل الزامات دستورالعمل در نرم‌افزار بورس، معاملات آن تاکنون آغاز نشده است و اهتمام جدی در این حوزه را می‌طلبد. در حوزه ابزارهای شاخصی نیز با معرفی شاخص‌های استاندارد که امکان پیروی از آن برای مشارکت‌کنندگان بازار به‌سادگی فراهم باشد، باید محصولات شاخصی را توسعه دهیم.

 

ضرورت تنوع‌بخشی

وی در ادامه به ضرورت تنوع بخشی در حوزه ابزارهای مالی اشاره کرد و گفت: بدیهی است که ابزارهای فعلی موجود در بورس، نه‌تنها پاسخگوی نیاز سرمایه‌گذاران و سرمایه‌پذیران داخلی نیست، نیاز سرمایه‌گذار خارجی را نیز برطرف نمی‌کند. در شرایط فعلی حاکم بر کشور نیز ضرورت نیاز به ابزارهای مالی متنوع بیش‌ از پیش احساس می‌شود. با توافق هسته‌ای ایران و لغو تحریم‌ها، شاهد گشایش دروازه‌های تجاری و مالی به کشور خواهیم بود. مدیرعامل تامین سرمایه امین با اشاره به اینکه این روزها بسیاری از سرمایه‌گذاران خارجی در حال رفت‌وآمد به کشور و انجام مذاکرات با شرکت‌های مختلف هستند، ابراز داشت: اگر قصد استفاده از ظرفیت سرمایه‌گذاری خارجی را داریم، باید در همه حوزه‌ها از جمله نهادسازی، اصلاح مقررات و نیز ابزارسازی تلاش کنیم. تنوع‌بخشی و توسعه ابزارهای نوین تأمین مالی و مدیریت ریسک در گروی تسهیل فرآیند تصویب ابزارها، پرهیز از مداخله غیرضروی در جزئیات ابزارها، واگذاری مسئولیت طراحی برخی از ابزارها به نهادهای واسط‌ مالی و همچنین هزینه‌کردن برای فرهنگ‌سازی ابزارهاست.

وی در بخش پایانی گفت و گوی خود با سنا به انتشار کتابی با عنوان معیارهای کاربردی اندازه‌گیری عملکرد تعدیل‌شده بر اساس ریسک اشاره کرد و گفت: کتاب «معیارهای کاربردی اندازه‌‌گیری عملکرد تعدیل شده بر اساس ریسک» ترجمه کتاب آقای کارل بیکن با همین عنوان است. موضوع این کتاب مدیریت دارایی است و با دیدگاهی متفاوت به مقوله ریسک و ارائه مثال‌هایی کاربردی در مورد آن می‌پردازد.

سنگینیان که مترجم این کتاب است، وجه تمایز این آن را در قیاس با سایر منابع موجود، سادگی و روانی مطالب عنوان کرد و افزود: هدف اصلی از ترجمه این کتاب، انتقال این مفهوم است که بر خلاف تصور رایج بین مدیران و تحلیلگران، هیچ معیار ثابت و مشخصی برای اندازه‌گیری ریسک وجود ندارد، بلکه با توجه به هدف و استراتژی خاص هر سرمایه‌گذار، مناسب‌ترین معیار برای سنجش ریسک باید انتخاب شود. این کتاب در مجموع یازده فصل دارد که در آن به تعریف ریسک، شاخص‌های آمار توصیفی، معیارهای اندازه‌گیری ریسک، تحلیل رگرسیون، درصد افت پیوسته ارزش پرتفوی، گشتاورهای جزئی، ریسک فوق‌العاده، معیارهای اندازه‌گیری ریسک اوراق با درآمد ثابت، بازده تعدیل‌شده براساس ریسک، انتخاب معیار مناسب اندازه‌گیری ریسک و در نهایت کنترل ریسک پرداخته شده است.